Thực phẩm chức năng giảm cân đang là lựa chọn phổ biến của nhiều người muốn lấy lại vóc dáng nhanh chóng. Tuy nhiên, phía sau những lời quảng cáo “giảm cân thần tốc, không cần ăn kiêng” có thể ẩn chứa các chất cấm trong thực phẩm chức năng gây nguy hiểm đến tính mạng. Bên dưới bài viết này, IRDOP điểm danh 5 thành phần nguy hiểm thường bị che giấu trong các sản phẩm giảm cân trôi nổi và cách nhận diện chúng.
Vì sao thực phẩm chức năng giảm cân dễ bị trộn chất cấm?
Thị trường thực phẩm chức năng giảm cân tại Việt Nam tăng trưởng mạnh trong những năm gần đây, kéo theo áp lực cạnh tranh về hiệu quả “thấy ngay sau vài ngày sử dụng”. Vì thành phần thảo dược tự nhiên thường cho tác dụng chậm và không rõ rệt, một số cơ sở sản xuất chọn cách pha trộn thêm các hoạt chất tân dược đã bị cấm lưu hành để tạo hiệu ứng giảm cân nhanh, đánh vào tâm lý nôn nóng của người tiêu dùng.
Thực phẩm chức năng thường bao gồm nhiều chất kích thích. Song chúng không thể thay thế chế độ giảm cân và thể dục, đồng thời ít bằng chứng cho thấy tác dụng của chúng
Theo quy định tại Nghị định 15/2018/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm, thực phẩm chức năng (bao gồm thực phẩm bảo vệ sức khỏe) không được phép chứa các chất có tác dụng như thuốc, không được phối trộn tân dược. Thế nhưng trên thực tế, các đợt kiểm tra của cơ quan chức năng vẫn liên tục phát hiện sản phẩm giảm cân chứa chất cấm được rao bán qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các kênh không chính thống, nơi việc truy xuất nguồn gốc gần như không thể thực hiện.
Điểm nguy hiểm là các chất cấm này thường không được ghi trên nhãn sản phẩm, khiến người dùng không thể chủ động phòng tránh nếu chỉ dựa vào thông tin bao bì. Chỉ có kiểm nghiệm bằng phương pháp phân tích hóa học tại phòng thí nghiệm đạt chuẩn mới có thể phát hiện chính xác sự hiện diện của chúng.
5 thành phần nguy hiểm thường bị che giấu trong thực phẩm chức năng giảm cân
1. Sibutramine – chất cấm gây biến chứng tim mạch
Sibutramine từng là hoạt chất kê đơn dùng để hỗ trợ điều trị béo phì thông qua cơ chế ức chế cảm giác thèm ăn. Tuy nhiên, chất này đã bị thu hồi và cấm lưu hành tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, do làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và rối loạn nhịp tim, đặc biệt ở người có tiền sử bệnh tim mạch.
Bảng thành phần hoá học của Sibutramine
Dù bị cấm, Sibutramine vẫn là một trong những chất bị phát hiện nhiều nhất trong các sản phẩm giảm cân không rõ nguồn gốc nhờ hiệu quả giảm cân nhanh và rõ rệt trong thời gian ngắn, khiến người tiêu dùng tin tưởng sản phẩm “có tác dụng thật”.
2. Phenolphthalein – chất gia tăng nguy cơ ung thư đã bị loại khỏi danh mục thuốc
Phenolphthalein từng được sử dụng như thuốc nhuận tràng, tạo cảm giác giảm cân nhờ đẩy nhanh quá trình đào thải qua đường tiêu hóa. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc tính đã ghi nhận mối liên hệ giữa Phenolphthalein và nguy cơ gây ung thư, khiến chất này bị rút khỏi thị trường dược phẩm hợp pháp trên toàn cầu. Việc sử dụng kéo dài các sản phẩm chứa Phenolphthalein còn gây rối loạn điện giải, mất nước và phụ thuộc thuốc nhuận tràng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng đường ruột về lâu dài.
Bảng thành phần hoá học của Phenolphthalein
3. DNP (2,4-Dinitrophenol) – hóa chất công nghiệp có thể gây tử vong
2,4-Dinitrophenol (DNP) vốn là hóa chất công nghiệp dùng trong sản xuất thuốc nhuộm và thuốc trừ sâu, không được cấp phép sử dụng cho con người dưới bất kỳ hình thức nào. Cơ chế hoạt động của DNP là làm rối loạn quá trình chuyển hóa năng lượng ở cấp độ tế bào, khiến cơ thể đốt cháy calo với tốc độ mất kiểm soát.
Bảng thành phần hoá học của DNP
Chính vì cơ chế này, DNP có nguy cơ gây tăng thân nhiệt đột ngột, suy đa tạng và tử vong ngay cả khi sử dụng đúng theo liều khuyến cáo trên nhãn sản phẩm trôi nổi. Đây được xem là một trong những chất nguy hiểm nhất từng bị phát hiện trong các đường dây sản xuất thực phẩm chức năng giảm cân trái phép.
4. Fenfluramine và các dẫn xuất nhóm amphetamine
Fenfluramine cùng các dẫn xuất thuộc nhóm amphetamine từng được sử dụng để kiểm soát cân nặng nhờ tác dụng ức chế thần kinh trung ương, gây chán ăn. Tuy nhiên, nhóm chất này đã bị rút khỏi thị trường dược phẩm do liên quan đến tổn thương van tim và tăng áp phổi ở người sử dụng kéo dài.
Bảng thành phần hoá học của Fenfluramine
Ngoài tác động lên tim mạch, các dẫn xuất amphetamine còn có khả năng gây phụ thuộc thần kinh, mất ngủ, lo âu kéo dài và rối loạn nhịp tim, đặc biệt nguy hiểm khi phối hợp cùng caffeine hàm lượng cao thường thấy trong sản phẩm giảm cân.
5. Corticosteroid và thuốc lợi tiểu trộn trái phép
Một số sản phẩm tạo cảm giác “giảm cân tức thì” bằng cách phối trộn thuốc lợi tiểu, khiến cơ thể mất nước nhanh chóng và số cân nặng trên bàn cân giảm xuống chỉ trong vài ngày. Đây là hiện tượng đánh lừa cảm quan vì lượng mỡ thực tế không hề thay đổi.
Một số sản phẩm chứa Corticosteroid tạo cảm giác “giảm cân tức thì” bằng cách trộn thuốc lợi tiểu
Song song đó, Corticosteroid liều thấp đôi khi được thêm vào để tạo cảm giác khỏe khoắn, ăn ngon miệng giả tạo trong giai đoạn đầu sử dụng, nhưng về lâu dài gây rối loạn nội tiết, loãng xương, tăng huyết áp và suy giảm miễn dịch.
Bảng tổng hợp mức độ nguy hiểm của 5 thành phần bị che giấu
| Thành phần | Nguy cơ chính | Tình trạng pháp lý | Mức độ |
| Sibutramine | Nhồi máu cơ tim, đột quỵ | Cấm lưu hành | Rất cao |
| Phenolphthalein | Nguy cơ ung thư, mất nước | Cấm lưu hành | Cao |
| DNP (2,4-Dinitrophenol) | Suy đa tạng, tử vong | Cấm tuyệt đối cho người | Rất cao |
| Fenfluramine / amphetamine | Tổn thương van tim, phụ thuộc thần kinh | Cấm lưu hành | Cao |
| Corticosteroid / thuốc lợi tiểu | Loãng xương, rối loạn nội tiết | Không được phép phối trộn | Trung bình – cao |
Vì sao các chất cấm này khó bị phát hiện bằng mắt thường?
Các chất cấm nêu trên thường được phối trộn với hàm lượng nhỏ, không mùi vị đặc trưng và hoàn toàn không xuất hiện trên nhãn thành phần công bố. Sản phẩm vi phạm thường được đóng gói tinh vi, có tem nhãn giả mạo cơ quan quản lý hoặc mạo danh thương hiệu uy tín để tạo lòng tin.
Bằng cảm quan thông thường, người tiêu dùng không thể phân biệt được sản phẩm có chứa chất cấm hay không. Việc phát hiện đòi hỏi các phương pháp phân tích chuyên sâu như sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS/MS) hoặc sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) tại phòng kiểm nghiệm được công nhận theo tiêu chuẩn ISO/IEC 17025:2017, cho phép định danh và định lượng chính xác từng hoạt chất ở nồng độ rất thấp.
Người tiêu dùng nên làm gì để nhận diện sản phẩm giảm cân an toàn?
Trước khi lựa chọn sản phẩm hỗ trợ giảm cân, người tiêu dùng nên lưu ý một số nguyên tắc cơ bản sau để giảm thiểu rủi ro:
• Cảnh giác với cam kết hiệu quả bất thường: Sản phẩm quảng cáo giảm 3-5 kg chỉ sau một tuần mà không cần điều chỉnh chế độ ăn uống thường tiềm ẩn nguy cơ chứa chất cấm.
• Kiểm tra số công bố sản phẩm: Tra cứu số tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm trên cổng thông tin của Bộ Y tế để xác minh sản phẩm đã được cấp phép lưu hành hợp pháp.
• Ưu tiên sản phẩm có phiếu kết quả kiểm nghiệm: Sản phẩm uy tín thường công khai phiếu kết quả kiểm nghiệm định kỳ từ đơn vị đạt chuẩn ISO/IEC 17025:2017.
• Không mua hàng trôi nổi trên mạng xã hội: Hạn chế mua sản phẩm giảm cân không rõ nguồn gốc qua livestream, hội nhóm kín hoặc người bán không có địa chỉ kinh doanh rõ ràng.
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ giảm cân nào, đặc biệt với người có bệnh nền tim mạch, huyết áp.
Người tiêu dùng cần cân nhắc kỹ lưỡng trước khi quyết định mua sản phẩm giảm cân
Vai trò của kiểm nghiệm trong kiểm soát chất lượng thực phẩm chức năng giảm cân
Đối với doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh thực phẩm chức năng giảm cân, kiểm nghiệm không chỉ là yêu cầu pháp lý bắt buộc mà còn là công cụ bảo vệ uy tín thương hiệu trước rủi ro bị phát hiện vi phạm hoặc bị đối thủ cạnh tranh lợi dụng để cáo buộc sai sự thật.
• Kiểm nghiệm trước khi công bố sản phẩm: Theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP, doanh nghiệp phải có phiếu kết quả kiểm nghiệm an toàn thực phẩm còn hiệu lực trong hồ sơ tự công bố hoặc đăng ký bản công bố sản phẩm.
• Kiểm nghiệm định kỳ trong quá trình lưu hành: Kiểm nghiệm giúp doanh nghiệp chủ động phát hiện sớm nguy cơ nhiễm chéo tân dược từ nguyên liệu đầu vào hoặc trong dây chuyền sản xuất dùng chung.
• Phân tích định lượng chất cấm bằng LC-MS/MS: Phương pháp này có độ nhạy cao, phát hiện được Sibutramine, Phenolphthalein và các dẫn xuất amphetamine ở nồng độ vết (ppb), đáp ứng yêu cầu hậu kiểm của cơ quan quản lý.
• Hồ sơ kiểm nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025:2017: Kết quả được công nhận trong và ngoài nước, hỗ trợ doanh nghiệp trong các thủ tục xuất khẩu, đấu thầu và làm việc với đối tác phân phối.
Với phòng thí nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025:2017, IRDOP hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện kiểm nghiệm thực phẩm chức năng giảm cân toàn diện, từ phân tích hàm lượng hoạt chất công bố đến tầm soát các chất cấm phối trộn trái phép, giúp sản phẩm lưu hành minh bạch và an toàn cho người tiêu dùng.
Kết luận
Việc lựa chọn thực phẩm chức năng giảm cân an toàn đòi hỏi người tiêu dùng phải tỉnh táo trước những lời quảng cáo hiệu quả “thần tốc”, đồng thời ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và được kiểm nghiệm minh bạch. Đối với doanh nghiệp, đầu tư vào kiểm nghiệm bài bản không chỉ đáp ứng quy định pháp luật mà còn là nền tảng xây dựng niềm tin bền vững với thị trường.
Viện Nghiên cứu & Phát triển Sản phẩm Thiên nhiên (IRDOP)
Phòng thí nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025:2017 Kiểm nghiệm thực phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng
🏢 Số 12 Phùng Khoang 2, Phường Đại Mỗ, Hà Nội
📞 0912 359 499
🌐 irdop.org
Tài liệu tham khảo
1. Nghị định 15/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm.
2. Thông tư 24/2019/TT-BYT quy định về quản lý và sử dụng phụ gia thực phẩm.
3. Bộ Y tế Việt Nam – Cổng thông tin công bố sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
4. U.S. Food and Drug Administration (FDA) – Public Notification: Weight loss products found to contain hidden drug ingredients.
5. World Health Organization (WHO) – Guidelines on the regulation of herbal medicines and dietary supplements.
6. Codex Alimentarius Commission – General Standard for the Labelling of Prepackaged Foods.
7. ISO/IEC 17025:2017 – General requirements for the competence of testing and calibration laboratories.
8. Viện Kiểm nghiệm An toàn Vệ sinh Thực phẩm Quốc gia – Báo cáo kết quả hậu kiểm sản phẩm giảm cân chứa chất cấm.
9. European Food Safety Authority (EFSA) – Scientific opinion on the safety of weight-management food supplements.
